Folat (B9 Vitamini) Nedir? Eksikliği, Yüksekliği ve Hamilelikteki Önemi
B grubu vitamin ailesinin en kritik üyelerinden biri olan folat, vücudumuzun temel yapı taşları olan DNA ve RNA’nın sentezlenmesinde hayati bir rol oynar. Halk arasında sıklıkla “folik asit” ile karıştırılsa da, folat bu vitaminin doğal formudur. Bu makalede folat metabolizmasını, eksikliğinde veya yüksekliğinde vücudumuzda neler olduğunu ve ideal serum plazma değerlerini bilimsel veriler ışığında inceleyeceğiz.
Folat Nedir?
Folat (B9 Vitamini), suda çözünebilen ve vücutta depolanma kapasitesi sınırlı olan bir vitamindir. Hücre bölünmesi, kırmızı kan hücrelerinin (eritrosit) üretimi ve amino asit metabolizması için gereklidir.
Bilimsel literatürde folat terimi, hem doğal olarak gıdalarda bulunan folatları hem de takviyelerde kullanılan sentetik formu (folik asit) kapsayan genel bir isim olarak kullanılır. Ancak biyokimyasal olarak vücudun bu iki formu işleme şekli farklıdır.
Folat ve Folik Asit Farkı
Folat: Ispanak, mercimek gibi besinlerde doğal olarak bulunan formdur. Sindirim sisteminde aktif forma (L-metilfolat) dönüştürülür.
Folik Asit: Vitamin takviyelerinde ve zenginleştirilmiş gıdalarda (un, makarna) bulunan sentetik formdur.
Folat Serum Plazma Nedir?
Folat serum plazma, kanda dolaşan folat miktarını ölçen laboratuvar testinin adıdır. Bu test, kişinin son dönemdeki (birkaç günlük) folat alımını gösterir.
Serum Folatı: Kısa vadeli beslenmeyi yansıtır.
RBC (Kırmızı Kan Hücresi) Folatı: Son 3-4 aydaki folat deposunu gösterir ve uzun vadeli eksikliği tespit etmek için daha güvenilir olabilir; ancak rutin testlerde genellikle serum plazma bakılır.
Folat Değeri Kaç Olmalı?
Laboratuvar standartlarına göre referans aralıkları küçük farklılıklar gösterse de, genel kabul gören folat serum plazma değerleri şöyledir:
Normal Değer: 2.7 ile 17.0 ng/mL (veya > 4 ng/mL)
Sınırda Düşüklük: 2.7 – 4 ng/mL arası
Folat Eksikliği: < 2.7 ng/mL
Bilimsel Not: Dünya Sağlık Örgütü (WHO), makrositik anemiyi önlemek için serum folat düzeyinin 4 ng/mL (9.06 nmol/L) üzerinde olmasını önermektedir. Özellikle nöral tüp defektlerini önlemek adına gebelik düşünen kadınlarda bu değerin daha yüksek olması hedeflenir.
Folat Düşüklüğü (Eksikliği) Nedir ve Neden Olur?
Folat düşüklüğü, kanda yeterli miktarda B9 vitamininin bulunmaması durumudur. Vücut folatı uzun süre depolayamadığı için (ortalama 2-4 aylık depo), düzenli alınmadığında eksiklik hızla gelişebilir.
Folat Düşüklüğü Neden Olur?
Yetersiz Beslenme: Taze sebze ve meyve tüketiminin az olması. Isı, folatı yok edebildiği için sebzelerin aşırı pişirilmesi de bir nedendir.
Emilim Bozuklukları: Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı veya bağırsak ameliyatları folat emilimini engeller.
Genetik Faktörler (MTHFR): Bazı bireylerde MTHFR gen mutasyonu nedeniyle folik asit veya folat aktif forma dönüşemez.
Artan İhtiyaç: Hamilelik ve emzirme döneminde vücudun folat ihtiyacı iki katına çıkar.
Alkol Kullanımı: Alkol, folatın emilimini bozar ve atılımını hızlandırır.
Bazı İlaçlar: Epilepsi ilaçları ve bazı diyabet ilaçları (metformin) folat seviyelerini düşürebilir.
Folat Eksikliği Belirtileri
Folat eksikliği sinsi ilerleyebilir. En yaygın folat eksikliği belirtileri şunlardır:
Sürekli Yorgunluk ve Halsizlik: Anemiye (kansızlık) bağlı oksijen taşınmasının azalması sonucu oluşur.
Ağız Yaraları ve Dil Şişmesi: Dilde kızarıklık, ağrı (glossit) ve ağız ülserleri.
Soluk Cilt: Kırmızı kan hücrelerinin yapısının bozulması sonucu.
Nefes Darlığı ve Çarpıntı.
Bilişsel Sorunlar: Konsantrasyon eksikliği, unutkanlık ve depresif ruh hali.
Büyüme Geriliği: Çocuklarda ve bebeklerde.;
Folat Yüksekliği Nedir ve Neden Olur?
Folat yüksekliği, kan testinde folat değerinin referans aralığın çok üzerinde (genellikle >20 ng/mL) çıkmasıdır. Besinlerle alınan doğal folatın toksik etki yaratması neredeyse imkansızdır; bu durum genellikle dışarıdan alınan takviyelerle ilgilidir.
Folat Yüksekliği Neden Olur?
Aşırı Takviye Kullanımı: Bilinçsizce yüksek doz multivitamin veya folik asit takviyesi almak.
B12 Eksikliği: B12 vitamini eksikliğinde, folat hücre içine girip kullanılamaz ve kanda birikir (Folat Tuzağı). Bu durumda kanda folat yüksek görünse de hücre içinde işlevsizdir.
Vejetaryen/Vegan Diyet: Bitkisel beslenme folat açısından zengindir, bu kişilerde değerler doğal olarak yüksek çıkabilir (bu genellikle zararsızdır).
Folat Yüksekliğinin Zararı Var mı?
Yüksek folat seviyeleri, B12 vitamini eksikliğini maskeleyebilir. Bu durum, B12 eksikliğine bağlı nörolojik hasarın teşhis edilmesini zorlaştırarak kalıcı sinir hasarına yol açabilir.
Metil Folat Nedir?
Son yıllarda adını sıkça duyduğumuz metil folat (5-MTHF), folatın biyolojik olarak aktif formudur.
Vücudumuz, besinlerden aldığı folatı veya sentetik folik asidi kullanabilmek için karaciğerde çeşitli işlemlerden geçirerek “Metil Folat”a dönüştürmek zorundadır. Ancak toplumun önemli bir kesiminde bulunan MTHFR gen mutasyonu, bu dönüşümü yavaşlatır veya engeller.
Bu kişiler için standart folik asit takviyeleri işe yaramayabilir, hatta kanda işlenmemiş folik asit birikimine neden olabilir. Bu yüzden biyoyararlanımı yüksek olan metil folat formundaki takviyeler, modern tıpta daha sık tercih edilmektedir.
🌟 CONALT® Folat Farkı: Kaliteli Takviye Desteği
CONALT® Folate, Sentetik formların aksine, biyoyararlanımı yüksek olan bu form, vücudun doğal işleyişine en uygun desteği sunmayı hedefler. CONALT® Folat, uluslararası kalite standartlarına uygun olarak, yüksek kalite ve güvenilirlik prensipleri doğrultusunda üretilmiştir.
Folat Nelerde Var? (Besin Kaynakları)
Folatı doğal yollardan almak en sağlıklı yöntemdir. İşte folat açısından en zengin besinler:
Koyu Yeşil Yapraklı Sebzeler: Ispanak, karalahana, roka, marul.
Baklagiller: Mercimek, nohut, fasulye, barbunya.
Kuşkonmaz: En zengin kaynaklardan biridir.
Karaciğer: Özellikle dana karaciğeri çok yüksek oranda folat içerir.
Yumurta: Sarısı folat bakımından zengindir.
Turunçgiller: Portakal, limon, greyfurt.
Kuruyemişler: Fındık, ceviz, fıstık.
Folat Takviyesi Ne Zaman Alınmalı?
Folat takviyesi doktor kontrolünde kullanılmalıdır. Ancak aşağıdaki durumlarda takviye elzem hale gelir:
Hamilelik Planlaması ve Gebelik: Nöral tüp defektlerini (Spina Bifida) önlemek için gebelikten en az 3 ay önce başlanması önerilir.
Kansızlık (Megaloblastik Anemi) Tedavisi.
MTHFR Mutasyonu Taşıyanlar.
Emilim Bozukluğu Olan Hastalar.
Sonuç ve Özet
Folat, sadece hamileler için değil, hücresel sağlık ve zihinsel fonksiyonlar için herkesin ihtiyaç duyduğu bir vitamindir. Folat serum plazma testi ile seviyenizi kolayca öğrenebilirsiniz. Eğer değeriniz düşükse yeşil yapraklı sebzelere ağırlık vermeli, doktorunuzun önerisiyle metil folat gibi biyoyararlanımı yüksek takviyeler kullanmalısınız. Unutmayın, yüksek folat değerleri B12 eksikliğini gizleyebileceğinden, B12 ve Folat değerlerine birlikte bakılması en sağlıklı yaklaşımdır.
Kan tahlillerinizde anormallik hissediyorsanız, size özel en doğru tedavi protokolü için mutlaka bir İç Hastalıkları uzmanına danışmalısınız.
Kaynakça
- National Institutes of Health (NIH). (2022). Folate: Fact Sheet for Health Professionals. Office of Dietary Supplements.
- World Health Organization (WHO). (2015). Guideline: Optimal serum and red blood cell folate concentrations in women of reproductive age for prevention of neural tube defects. Geneva: World Health Organization.
Bailey, L. B., & Caudill, M. A. (2012). Folate. In Present Knowledge in Nutrition (10th ed.). Washington, DC: Wiley-Blackwell.
Greenberg, J. A., et al. (2011). Folic Acid Supplementation and Pregnancy: More Than Just Neural Tube Defect Prevention. Reviews in Obstetrics & Gynecology.
